Cele ogólne:
Kształtowanie umiejętności skutecznego działania w sytuacjach kryzysowych w zespole.
Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych niezbędnych do podejmowania decyzji i współpracy pod presją czasu.
Uświadomienie uczniom znaczenia jasnego przekazu i reagowania w warunkach ograniczonego dostępu do technologii.
Budowanie postawy odpowiedzialności i współpracy międzypokoleniowej w sytuacjach zagrożenia.
Cele operacyjne (szczegółowe) powiązane z podstawą programową:
Uczeń:
Wyjaśnia zasady efektywnej komunikacji w zespole w sytuacji zagrożenia.
Stosuje sposoby komunikacji w warunkach hałasu, stresu, braku technologii i z osobami w różnym wieku.
Działa zespołowo w warunkach symulowanego zagrożenia.
Odgrywa role i analizuje trudności komunikacyjne w zadanych scenariuszach.
Ocenia skuteczność własnej komunikacji i wyciąga wnioski do dalszego działania.
Metody pracy:
Symulacja (drama edukacyjna) – odgrywanie scenek ratowniczych, zadanie konstrukcyjne (challenge zespołowy) – praca z materiałami (pianka, spaghetti); burza mózgów i pytania refleksyjne – analiza pracy zespołu i komunikacji; mini-prezentacja lub mikro-wykład – wprowadzenie zasad komunikacji; case study (analiza sytuacji) – praca z realistycznymi scenariuszami.
Formy pracy:
Praca zespołowa (3–4-osobowe grupy), praca indywidualna (refleksja) – przy podsumowaniu i ocenie roli w zespole, praca w parach – możliwa podczas analizy scenek lub przy przekazywaniu instrukcji bez słów, prezentacja ustna grup – prezentowanie rozwiązania scenariusza.
Materiały:
pianka (marshmallow), kartka A4, ugotowane rurki spaghetti (kilka na grupę), kawałki taśmy klejącej, stoper lub zegar (np. w telefonie nauczyciela).
Nauczyciel wprowadza zadanie słowami:
„Waszym zadaniem jako zespołu ratunkowego jest wykorzystanie ograniczonych zasobów, by jak najwyżej unieść ważny element – piankę – ponad wyznaczoną strefę (kartkę papieru). Czasu macie niewiele. Używajcie sprytu, obserwacji i dobrej komunikacji.”
Nauczyciel dzieli klasę na zespoły 3–4-osobowe i rozdaje każdej grupie zestaw materiałów: 1 pianka (np. marshmallow), 1 kartka papieru A4, kilka pojedynczych rurek makaronu, kilka kawałków taśmy klejącej.
Nauczyciel ustala czas realizacji zadania: 5 minut. Włącza stoper/zegar. Obserwuje pracę zespołów, nie podpowiada, tylko rejestruje zachowania.
Po zakończeniu mierzy wysokość pianki nad kartką oraz zadaje pytania do refleksji (2–3 minuty):
Co zadziałało w waszym zespole?
Jak podejmowaliście decyzje?
Czy słuchaliście się nawzajem?
Co zrobilibyście inaczej?
Następnie nauczyciel wprowadza temat lekcji i wyjaśnia, że uczniowie na dzisiejszej lekcji dowiedzą się jak skutecznie komunikować się w zespole w sytuacji kryzysowej.
Wątek 1: „Misja Komunikacja” – gra symulacyjna (ok. 25 minut)
Nauczyciel dzieli klasę na zespoły. Każdemu z nich rozdaje kartę zadaniową z opisem symulowanej sytuacji:
Sytuacje:
1. Ewakuacja szkoły podczas pożaru (hałas, chaos)
W budynku szkoły rozlega się alarm pożarowy. W korytarzu czuć zapach dymu, słychać krzyki i dźwięk syren. Część uczniów spanikowała i zaczęła biegać bez celu. Twoja grupa znajduje się na drugim piętrze. Musicie bezpiecznie opuścić budynek i pomóc innym w dotarciu do wyjścia ewakuacyjnego.
Utrudnienia w komunikacji: silny hałas alarmu i paniki (utrudnione porozumiewanie się głosowe), stres i dezorientacja niektórych uczniów, ograniczona widoczność na klatce schodowej (dym), brak dostępu do telefonów czy interkomu.
Zadanie dla zespołu: Zorganizuj szybką i bezpieczną ewakuację. Ustal, kto prowadzi grupę, jak będziecie się komunikować (gesty? kartki?), jak przekazać informacje o zagrożeniu uczniom z sąsiednich sal.
2. Awaria prądu i sieci podczas powodzi (brak technologii)
W wyniku silnych opadów deszczu lokalna rzeka wystąpiła z brzegów. Szkoła została odcięta od prądu, sieci komórkowej i internetu. Nie działają światła, windy, ani system informacji głosowej. Macie jedynie latarki i ograniczone zapasy wody.
Utrudnienia w komunikacji: brak światła i dźwięku (ciemność w korytarzach, cisza), brak możliwości kontaktu z rodziną lub służbami przez telefon, różne poziomy wiedzy i reakcji emocjonalnych w grupie, konieczność podejmowania decyzji offline.
Zadanie dla zespołu: Ustalcie sposób komunikacji między piętrami (np. system kartek, posłańcy), sporządźcie plan ewakuacji lub pozostania na miejscu. Jak przekazujecie informacje innym grupom bez technologii?
3. Pomoc seniorowi w kryzysie (międzypokoleniowość)
Na szkolnym boisku znajduje się starszy mężczyzna (np. dziadek jednego z uczniów), który zasłabł i nie rozumie, co się dzieje. Jest zdezorientowany, ma trudność z poruszaniem się i słabo słyszy. Wokół panuje poruszenie – trwa symulowana ewakuacja.
Utrudnienia w komunikacji: bariera pokoleniowa (inne przyzwyczajenia, słownictwo), możliwe problemy ze słuchem i pamięcią seniora, trudność w zrozumieniu nowoczesnych komunikatów (np. „chodź szybko z nami, mamy checkpoint!”), potrzebna cierpliwość i spokój.
Zadanie dla zespołu: Zadbajcie o bezpieczeństwo seniora – uspokójcie go, przekażcie informację prostym językiem, zaprowadźcie do bezpiecznego miejsca. Ustalcie, kto z grupy najlepiej się z nim skomunikuje i jak przekazać dalsze instrukcje.
4. Pomoc rannej osobie bez kontaktu głosowego (ekstremalne warunki)
Na boisku szkolnym leży ranna osoba – przewróciła się i najprawdopodobniej ma uraz głowy. Nie mówi, ale jest przytomna. Reaguje ruchem oczu i głowy. Wokół panuje duży hałas – trwa ewakuacja szkoły. Nie ma możliwości porozumienia się słowami.
Utrudnienia w komunikacji: brak kontaktu werbalnego (ofiara nie mówi), hałas z otoczenia uniemożliwiający rozmowy między ratownikami, stres i presja czasu (może nadejść pomoc medyczna, ale nie wiadomo kiedy), brak narzędzi elektronicznych (np. nie można użyć telefonu do wezwania pomocy).
Zadanie dla zespołu: Zadbajcie o rannego – ustalcie system porozumiewania się (np. „mrugnij raz – tak, dwa razy – nie”), zapewnijcie mu komfort i monitorujcie jego stan. Jednocześnie przekażcie informacje dalej – bez telefonów, np. przez posłańca lub zapis.
Nauczyciel wyjaśnia uczniom, że ich zadaniem jest zaplanować i odegrać 3-minutową symulację akcji ratunkowej.
Po prezentacji scenek nauczyciel zadaje uczniom pytania refleksyjne:
Co zadziałało dobrze w komunikacji?
Jakie były bariery?
Jak można poprawić komunikację w takich warunkach?
Kto w zespole pełnił kluczową rolę?
Wątek 2: Zasady efektywnej komunikacji w zespole w sytuacji kryzysowej – prezentacja (ok.5 minut)
Nauczyciel prezentuje uczniom zasady efektywnej komunikacji w zespole i wyjaśnia najważniejsze wątki. (informacje poniżej) Alternatywnie nauczyciel może poprosić jednego z uczniów o przygotowanie tych informacji przed lekcją i zaprezentowanie ich.
Komunikacja w czasie kryzysu
W warunkach kryzysu komunikacja musi być szybka, jasna i ukierunkowana na działanie. Obejmuje:
1. Klarowność przekazu – należy mówić krótko i konkretnie, bez niedomówień (np. „Zabierz apteczkę i idź do sali nr 12” zamiast „Zrób coś z lekami”).
2. Aktywne słuchanie – ważne jest skupienie na rozmówcy, powtarzanie kluczowych informacji i upewnienie się, że zostały zrozumiane.
3. Zachowanie spokoju – lider lub członek zespołu nie powinien przekazywać paniki innym.
4. Podział ról i zadań – skuteczna komunikacja opiera się na jasnym przydziale zadań, np. „Ty zajmujesz się ewakuacją z klasy, ty udajesz się do sekretariatu”.
5. Informowanie o zmianach – w kryzysie sytuacja zmienia się dynamicznie, więc aktualizowanie zespołu jest kluczowe.
Komunikacja w ekstremalnych warunkach
Ekstremalne warunki to np. hałas, ciemność, panika, zagrożenie życia. Komunikacja w takich warunkach wymaga:
1. Używania gestów i znaków – kiedy nie można mówić (np. w zadymieniu lub pod wodą).
2. Krzyków ratunkowych – np. użycie słów-kluczy typu „POŻAR”, „POMOC”, „RANNY”.
3. Zwięzłości – przekazy muszą być bardzo krótkie i jednoznaczne: „Uciekaj!”, „Leż!”.
4. Kontaktu wzrokowego i sygnałów niewerbalnych – np. potwierdzenie kiwnięciem głowy.
5. Wyznaczenia lidera komunikacji – jedna osoba mówi, reszta słucha – ogranicza chaos.
Komunikacja bez dostępu do technologii (offline)
W sytuacji kryzysowej może zabraknąć prądu, sieci komórkowej, internetu – trzeba umieć działać bez telefonu czy komunikatorów. Wtedy:
Używa się komunikacji bezpośredniej (twarzą w twarz) – jasne instrukcje i meldunki.
2. Stosuje się pisemne notatki lub kartki – w przekazywaniu wiadomości np. między budynkami.
3. Wykorzystuje się sygnały dźwiękowe lub wizualne – gwizdek, światło latarki, gesty rąk.
4. Z góry ustalone zasady komunikacji – np. „Jeśli nie ma kontaktu przez 10 minut, spotykamy się przy wejściu B”.
Nauczyciel przypomina Jocko Willinka, którego wypowiedzi uczniowie mieli okazję obejrzeć na poprzedniej lekcji, a następnie podsumowuje lekcje cytatem:
„W czasie kryzysu najgorsze, co możesz zrobić, to milczeć.”
– Jocko Willink, były dowódca Navy SEALs, ekspert od przywództwa.